ออกแบบอาคารผู้โดยสารสนามบินต้องคิดเรื่องอะไรบ้าง? 7 หลักสำคัญสำหรับท่าอากาศยานภูมิภาค
ออกแบบอาคารผู้โดยสารสนามบินให้ใช้งานได้ดีต้องคิดเรื่องอะไรบ้าง สรุป 7 หลักสำคัญ ตั้งแต่เส้นทางผู้โดยสาร การแบ่งเขต Landside กับ Airside ชั่วโมงเร่งด่วน การขยายอาคาร จนถึงเอกลักษณ์ท้องถิ่น

เคยสังเกตไหมว่า สนามบินบางแห่งลงจากรถแล้วเดินไม่กี่นาทีก็ถึงประตูขึ้นเครื่อง ขณะที่บางแห่งต้องเดินวนหาทางและต่อคิวยาวทุกจุด ความต่างนี้ส่วนใหญ่มาจากการออกแบบอาคารผู้โดยสาร
อาคารผู้โดยสาร หรืออาคารที่พักผู้โดยสาร (Passenger Terminal) ไม่ใช่อาคารที่คนเข้ามาใช้เวลานาน ๆ แต่เป็นทางผ่านที่ต้องพาผู้โดยสารจากหน้าอาคารไปถึงเครื่องบินให้สะดวกและเร็วที่สุด และยังต้องรองรับผู้โดยสารที่จะเพิ่มขึ้นในอนาคต บทความนี้สรุป 7 หลักสำคัญที่ผู้ออกแบบต้องคำนึงถึง โดยเฉพาะกับท่าอากาศยานภูมิภาคของไทย ซึ่งหลายแห่งกำลังขยายหรือสร้างอาคารหลังใหม่
1. เริ่มจากเส้นทางของผู้โดยสาร
การวางผังอาคารผู้โดยสารเริ่มจากเส้นทาง 2 สายที่ไม่ควรตัดกัน
- ผู้โดยสารขาออก หน้าอาคาร → เคาน์เตอร์เช็กอิน → จุดตรวจค้น → ห้องพักผู้โดยสารขาออก → ประตูขึ้นเครื่อง
- ผู้โดยสารขาเข้า เครื่องบิน → สายพานรับกระเป๋า → โถงผู้โดยสารขาเข้า → จุดรับส่งและรถสาธารณะ
หากเป็นเที่ยวบินระหว่างประเทศ จะมีด่านตรวจคนเข้าเมือง (ตม.) และศุลกากรเพิ่มเข้ามาทั้งสองเส้นทาง
ยิ่งเส้นทางตรงและเข้าใจง่ายเท่าไร ก็ยิ่งพึ่งป้ายบอกทางและเจ้าหน้าที่นำทางน้อยลง และผู้โดยสารจะรู้สึกว่าอาคารไม่แออัด
2. แบ่งพื้นที่ Landside และ Airside ให้ชัดเจน
อาคารผู้โดยสารทุกแห่งแบ่งออกเป็น 2 เขต
- Landside (เขตนอกการบิน) คือพื้นที่ที่คนทั่วไปเข้าได้ เช่น โถงเช็กอิน ร้านค้า และจุดรับส่ง
- Airside (เขตการบิน) คือพื้นที่ที่เข้าได้เฉพาะผู้โดยสารที่ผ่านการตรวจค้นแล้ว และเจ้าหน้าที่ที่ได้รับอนุญาต
เส้นแบ่งระหว่างสองเขตนี้คือแนวรักษาความปลอดภัย ซึ่งเป็นตัวกำหนดผังอาคารแทบทั้งหมด ทั้งตำแหน่งจุดตรวจค้น ระบบลำเลียงกระเป๋า และทางเข้าออกของเจ้าหน้าที่กับสินค้า การออกแบบส่วนนี้ต้องเป็นไปตามมาตรฐานของสำนักงานการบินพลเรือนแห่งประเทศไทย (กพท.) ซึ่งอ้างอิงมาตรฐานสากล
3. กำหนดขนาดอาคารจากชั่วโมงเร่งด่วน
หลายคนเข้าใจว่าขนาดของอาคารผู้โดยสารคิดจากจำนวนผู้โดยสารต่อปี แต่ในความเป็นจริง ผู้ออกแบบใช้จำนวนผู้โดยสารในชั่วโมงเร่งด่วน (Peak Hour) เป็นหลัก เพราะเป็นช่วงที่อาคารต้องรับคนมากที่สุดพร้อมกัน
ตัวเลขนี้เป็นตัวกำหนดว่าต้องมีเคาน์เตอร์เช็กอินและช่องตรวจค้นกี่ช่อง ห้องพักผู้โดยสารต้องกว้างเท่าไร สายพานรับกระเป๋าต้องยาวแค่ไหน ไปจนถึงจำนวนห้องน้ำ
หากออกแบบแค่พอดีกับวันนี้ อาคารจะเต็มในเวลาไม่นาน แต่หากเผื่อมากเกินไปก็สิ้นเปลืองงบประมาณ โจทย์ของโครงการจึงต้องระบุปีเป้าหมายและประมาณการผู้โดยสารของปีนั้นให้ชัดเจน
4. เผื่อพื้นที่ไว้ขยายในอนาคต
อาคารผู้โดยสารของท่าอากาศยานภูมิภาคแทบทุกแห่งสักวันก็ต้องขยาย ผังที่ดีจึงต้องเผื่อที่ไว้สำหรับเพิ่มเคาน์เตอร์เช็กอิน ประตูขึ้นเครื่อง และที่จอดรถ โดยไม่ต้องรื้อส่วนหลักของอาคาร รวมทั้งวางโครงสร้างและงานระบบให้เชื่อมต่อกับส่วนขยายได้ง่าย
5. ปรับปรุงอาคารโดยไม่ต้องปิดสนามบิน
หลายโครงการไม่ใช่การสร้างอาคารใหม่ แต่เป็นการปรับปรุงและต่อเติมอาคารเดิม ซึ่งยากกว่าตรงที่สนามบินต้องเปิดให้บริการตามปกติตลอดการก่อสร้าง
งานจึงต้องแบ่งเป็นเฟส จัดเส้นทางชั่วคราวให้ผู้โดยสาร และกั้นพื้นที่ก่อสร้างออกจากเขตการบิน (Airside) ให้ชัดเจน การแบ่งเฟสแบบนี้ต้องคิดไปพร้อมกับการออกแบบอาคาร ไม่ใช่ปล่อยให้ผู้รับเหมาไปแก้ปัญหาเอาเองที่หน้างาน
6. คิดเรื่องโครงสร้าง ภูมิอากาศ และการประหยัดพลังงาน
อาคารผู้โดยสารต้องมีโถงกว้างที่ไม่มีเสาเกะกะ จึงมักใช้โครงสร้างหลังคาช่วงกว้าง (Long Span) ส่วนภูมิอากาศร้อนชื้นและฝนชุกแบบเมืองไทย ก็ทำให้หลังคาและผนังต้องกันทั้งความร้อนและฝน แต่ยังรับแสงธรรมชาติเข้ามาได้
ชายคาที่ยื่นยาว กระจกที่มีแผงบังแดด และระบบปรับอากาศประสิทธิภาพสูง ช่วยลดค่าไฟฟ้าไปตลอดอายุการใช้งานของอาคาร
7. ทุกคนใช้งานได้ และสะท้อนเอกลักษณ์ท้องถิ่น
ตามหลักอารยสถาปัตย์ (Universal Design) ทุกคนต้องใช้อาคารผู้โดยสารได้สะดวก ทั้งผู้ใช้รถเข็น ผู้สูงอายุ ครอบครัวที่มีเด็กเล็ก และนักท่องเที่ยวต่างชาติที่อ่านภาษาไทยไม่ออก
นอกจากนี้ อาคารผู้โดยสารยังเป็นอาคารหลังแรกที่ผู้มาเยือนได้เห็นเมื่อมาถึงจังหวัด จึงเป็นโอกาสดีที่จะใช้รูปทรง วัสดุ และรายละเอียดต่าง ๆ ของอาคารถ่ายทอดเอกลักษณ์ของท้องถิ่น
ผลงานด้านท่าอากาศยานของ สแปน คอนซัลแตนท์
เรามีประสบการณ์ทั้งงานออกแบบและงานควบคุมงานก่อสร้างอาคารผู้โดยสารให้กรมท่าอากาศยาน ได้แก่
- งานออกแบบปรับปรุงอาคารที่พักผู้โดยสารและลานจอดรถยนต์ ท่าอากาศยานขอนแก่น
- งานออกแบบปรับปรุงที่พักผู้โดยสารและลานจอดรถยนต์ ท่าอากาศยานอุบลราชธานี
- งานควบคุมงานก่อสร้าง อาคารที่พักผู้โดยสารหลังใหม่ ท่าอากาศยานตรัง
ดูผลงานด้านคมนาคมอื่น ๆ ได้ที่หน้า ผลงานออกแบบสถาปัตยกรรม
คำถามที่พบบ่อย
Landside กับ Airside ต่างกันอย่างไร?
Landside คือพื้นที่ที่ทุกคนเข้าได้ เช่น โถงเช็กอินและจุดรับส่ง ส่วน Airside คือพื้นที่หลังจุดตรวจค้น ซึ่งเข้าได้เฉพาะผู้โดยสารที่ผ่านการตรวจแล้วและเจ้าหน้าที่ที่ได้รับอนุญาต
ทำไมไม่กำหนดขนาดอาคารผู้โดยสารจากจำนวนผู้โดยสารต่อปี?
เพราะผู้โดยสารไม่ได้มาเท่ากันตลอดทั้งวัน อาคารต้องรับคนได้เพียงพอในช่วงที่หนาแน่นที่สุด จึงใช้จำนวนผู้โดยสารในชั่วโมงเร่งด่วนเป็นตัวกำหนดขนาดพื้นที่และจำนวนจุดบริการ
ปรับปรุงอาคารผู้โดยสารเดิมกับสร้างใหม่ แบบไหนยากกว่ากัน?
ยากคนละแบบ งานปรับปรุงต้องวางแผนแบ่งเฟสอย่างละเอียด เพราะสนามบินยังต้องเปิดให้บริการตลอดการก่อสร้าง ส่วนอาคารใหม่วางผังได้อิสระกว่า แต่ต้องคิดเรื่องการเชื่อมต่อกับอาคารเดิมและการขยายในอนาคต
สรุป
อาคารผู้โดยสารที่ดีคืออาคารที่ผู้โดยสารแทบไม่ต้องคิดว่าจะเดินไปทางไหน ต่อคิวไม่นาน และยังรองรับผู้โดยสารที่เพิ่มขึ้นได้อีกหลายปี ทั้งหมดนี้เกิดจากการวางแผนตั้งแต่เส้นทางผู้โดยสาร ขนาดพื้นที่ ไปจนถึงการขยายอาคารในอนาคต
หากท่านกำลังวางแผนโครงการท่าอากาศยานหรืออาคารด้านคมนาคม ติดต่อ สแปน คอนซัลแตนท์ เพื่อปรึกษารายละเอียดโครงการกับทีมงานของเราได้