ออกแบบโรงพยาบาลต้องคำนึงถึงอะไรบ้าง? 7 ขั้นตอนตั้งแต่เริ่มโครงการจนส่งมอบอาคาร
ออกแบบโรงพยาบาลต่างจากออกแบบอาคารทั่วไปอย่างไร สรุป 7 ขั้นตอนที่ควรรู้ ตั้งแต่ศึกษาความเป็นไปได้ วางผังแม่บท จัดโซนและเส้นทางสัญจร วางงานระบบ จนถึงการก่อสร้างในโรงพยาบาลที่ยังเปิดให้บริการ

โรงพยาบาลเป็นอาคารที่ออกแบบยากเป็นอันดับต้น ๆ เพราะเปิดให้บริการตลอด 24 ชั่วโมง คนที่เข้ามาใช้อาคารคือผู้ป่วยและญาติที่กำลังกังวล และยังมีงานระบบซับซ้อนกว่าอาคารสาธารณะประเภทอื่นแทบทั้งหมด
หากออกแบบพลาดตั้งแต่ต้น ปัญหาจะตามมาอีกนาน เช่น ผู้ป่วยเดินหลง เจ้าหน้าที่ต้องเดินไกล หรือขยายอาคารไม่ได้เมื่อผู้รับบริการเพิ่มขึ้น บทความนี้จึงสรุปขั้นตอนการออกแบบอาคารโรงพยาบาลไว้ 7 ขั้น ว่าแต่ละขั้นต้องคิดเรื่องอะไรบ้าง
1. เริ่มจากความต้องการและความเป็นไปได้ของโครงการ
ก่อนจะลงมือเขียนแบบ ทีมออกแบบต้องตอบคำถามพื้นฐานต่อไปนี้ให้ได้ก่อน
- โรงพยาบาลต้องมีกี่เตียง และจะเปิดบริการด้านใดบ้าง
- ปัจจุบันมีผู้รับบริการวันละกี่คน และในอนาคตจะเพิ่มขึ้นเท่าไร
- ตามกฎหมายผังเมืองและกฎหมายควบคุมอาคาร ที่ดินแปลงนี้สร้างอาคารได้สูงและใหญ่แค่ไหน
- มีงบประมาณเท่าไร
คำตอบทั้งหมดนี้คือโจทย์ของงานออกแบบ ส่วน การศึกษาความเป็นไปได้ของโครงการ (FS) จะช่วยตรวจสอบว่าความต้องการ ที่ดิน และงบประมาณไปด้วยกันได้จริงหรือไม่ ก่อนจะเสียเงินและเวลาไปกับการออกแบบ
2. วางผังแม่บท (Master Plan) ให้โรงพยาบาลขยายได้
โรงพยาบาลส่วนใหญ่ไม่ได้สร้างเสร็จในครั้งเดียว แต่ค่อย ๆ เพิ่มอาคารในพื้นที่เดิมที่หนาแน่นอยู่แล้ว หากไม่มีผังแม่บท อาคารใหม่อาจไปขวางเส้นทางรถพยาบาล หรือใช้พื้นที่ที่ควรเก็บไว้ขยายในอนาคต
ผังแม่บท จึงกำหนดตำแหน่งอาคาร ถนน ที่จอดรถ และพื้นที่บริการในระยะยาว รวมถึงลำดับก่อนหลังของการก่อสร้าง เพราะระหว่างที่อาคารใหม่กำลังสร้าง โรงพยาบาลเดิมยังต้องรักษาผู้ป่วยตามปกติทุกวัน
3. จัดโซน (Zoning) และเส้นทางสัญจรไม่ให้ปนกัน
หัวใจของผังโรงพยาบาลคือ “ใครใช้เส้นทางไหน” ผู้ออกแบบจะแยกเส้นทางของคนและสิ่งของแต่ละกลุ่มออกจากกัน ได้แก่
- ผู้ป่วยนอกและญาติ ต้องหาแผนกเจอง่ายและเดินไม่ไกล
- ผู้ป่วยใน ต้องเคลื่อนย้ายด้วยเตียงระหว่างหอผู้ป่วย ห้องเอกซเรย์ และห้องผ่าตัด
- ผู้ป่วยฉุกเฉิน ต้องได้เส้นทางที่สั้นและเร็วที่สุด
- แพทย์ พยาบาล และเจ้าหน้าที่ ควรมีทางเดินแยกเฉพาะเพื่อไปถึงจุดทำงานได้เร็ว
- ของสะอาดและของสกปรก เช่น เวชภัณฑ์ปลอดเชื้อ ผ้าเปื้อน และขยะติดเชื้อ ต้องไม่ใช้เส้นทางเดียวกัน
การแยกเส้นทางแบบนี้ช่วยลดระยะเดิน รักษาความเป็นส่วนตัวของผู้ป่วย และช่วยควบคุมการติดเชื้อ ส่วนแผนกที่ทำงานต่อเนื่องกัน เช่น ห้องฉุกเฉิน ห้องเอกซเรย์ และห้องผ่าตัด ก็ควรอยู่ใกล้กันให้มากที่สุด
4. วางงานระบบวิศวกรรมตั้งแต่เริ่มออกแบบ
งานระบบของโรงพยาบาลไม่ได้มีไว้แค่ให้แอร์เย็นหรือไฟสว่าง แต่เกี่ยวข้องกับความปลอดภัยของผู้ป่วยโดยตรง ระบบสำคัญที่ต้องออกแบบไปพร้อมกับตัวอาคาร ได้แก่
- ระบบปรับอากาศและระบายอากาศ ซึ่งต้องควบคุมความดันอากาศและกรองอากาศในห้องเฉพาะทาง เช่น ห้องผ่าตัดและห้องแยกโรค
- ระบบก๊าซทางการแพทย์
- ระบบไฟฟ้าและไฟฟ้าสำรองฉุกเฉิน
- ระบบประปาและบำบัดน้ำเสีย
- ระบบป้องกันอัคคีภัยและระบบสื่อสาร
ระบบเหล่านี้ต้องใช้ห้องเครื่องและช่องท่อขนาดใหญ่ ซึ่งมาเพิ่มทีหลังได้ยากมาก สถาปนิกและ วิศวกรทุกสาขา ของ สแปน คอนซัลแตนท์ จึงทำงานร่วมกันตั้งแต่แบบร่างแรก
5. ออกแบบให้ใช้งานง่ายและช่วยลดความเครียด
คนที่มาโรงพยาบาลส่วนใหญ่ไม่ได้มาด้วยความสบายใจ อาคารที่ดีจึงควรช่วยให้ผู้ป่วยและญาติผ่อนคลายลง ไม่ใช่เครียดกว่าเดิม สิ่งที่ช่วยได้มาก เช่น แสงธรรมชาติ ป้ายบอกทางที่ชัดเจน ระยะเดินที่สั้น และพื้นที่พักคอยที่ไม่แออัด
อีกเรื่องที่ขาดไม่ได้คืออารยสถาปัตย์ (Universal Design) ทุกคนต้องใช้อาคารได้สะดวก ทั้งผู้ใช้รถเข็น ผู้สูงอายุ และผู้พิการทางสายตา งาน สถาปัตยกรรมภายใน และ ภูมิสถาปัตยกรรม จึงเป็นส่วนหนึ่งของงานออกแบบตั้งแต่ต้น ไม่ใช่งานตกแต่งที่มาเติมตอนท้าย
6. จัดทำแบบก่อสร้างและประมาณราคา
เมื่อแบบร่างผ่านความเห็นชอบแล้ว ทีมออกแบบจะจัดทำเอกสารชุดสำคัญ คือ แบบก่อสร้าง รายการประกอบแบบ ใบแจ้งปริมาณงานและราคา (BOQ) และประมาณราคาค่าก่อสร้าง
สำหรับโรงพยาบาลของรัฐ เอกสารชุดนี้จะนำไปใช้จัดซื้อจัดจ้างหาผู้รับเหมา จึงต้องครบถ้วนและตรงกันทุกฉบับ เพื่อลดปัญหางานเพิ่ม-ลดและข้อโต้แย้งระหว่างก่อสร้าง
7. ก่อสร้างโดยไม่กระทบการรักษา
โจทย์ข้อสุดท้ายคือการก่อสร้างในโรงพยาบาลที่ยังเปิดให้บริการอยู่ ต้องควบคุมทั้งเสียงและฝุ่น จัดเส้นทางที่ปลอดภัยให้ผู้ป่วยและรถพยาบาล และเชื่อมต่องานระบบใหม่เข้ากับระบบเดิมโดยที่การรักษาไม่สะดุด
ในช่วงนี้ ที่ปรึกษาควบคุมงานก่อสร้าง จะเข้ามาดูแลคุณภาพ งบประมาณ และระยะเวลาแทนเจ้าของโครงการ ไปจนถึงการทดสอบระบบและส่งมอบอาคาร
ผลงานอาคารทางการแพทย์ของ สแปน คอนซัลแตนท์
เรามีประสบการณ์ทั้งงานออกแบบและงานควบคุมงานก่อสร้างอาคารทางการแพทย์ให้หน่วยงานของรัฐ เช่น
- งานออกแบบ อาคารผู้ป่วยในเฉลิมพระเกียรติ คณะแพทยศาสตร์วชิรพยาบาล
- งานออกแบบ อาคารปฏิบัติการศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ที่ 1/1 เชียงราย
- งานควบคุมงานก่อสร้าง อาคารศูนย์มะเร็งเฉลิมพระเกียรติ วชิรพยาบาล
ดูผลงานอื่น ๆ ได้ที่หน้า ผลงานออกแบบสถาปัตยกรรม และ ผลงานควบคุมงานก่อสร้าง
คำถามที่พบบ่อย
ออกแบบโรงพยาบาลต่างจากออกแบบอาคารทั่วไปอย่างไร?
ต่างกันที่ความซับซ้อนของการใช้งานและงานระบบ โรงพยาบาลต้องแยกเส้นทางของผู้ป่วย เจ้าหน้าที่ ของสะอาด และของสกปรก ต้องควบคุมการติดเชื้อ และต้องมีระบบสำรองให้ทำงานได้ต่อเนื่องแม้ไฟฟ้าดับ
ทำไมต้องทำผังแม่บทก่อนออกแบบอาคาร?
เพราะโรงพยาบาลต้องขยายตัวอยู่เสมอ ผังแม่บทช่วยให้อาคารที่สร้างวันนี้ไม่ไปขวางการขยายในวันหน้า และช่วยจัดลำดับการก่อสร้างโดยไม่ต้องหยุดให้บริการ
ใครควรมีส่วนร่วมในการออกแบบโรงพยาบาล?
นอกจากสถาปนิกและวิศวกรแล้ว ผู้บริหาร แพทย์ พยาบาล และเจ้าหน้าที่ที่ใช้อาคารจริงควรร่วมให้ข้อมูลตั้งแต่ต้น เพราะเป็นผู้ที่รู้ขั้นตอนการทำงานของแต่ละแผนกดีที่สุด
สรุป
การออกแบบโรงพยาบาลที่ดีไม่ได้เริ่มที่รูปทรงอาคาร แต่เริ่มที่ความเข้าใจว่าใครใช้อาคาร ใช้อย่างไร และโรงพยาบาลจะเติบโตไปทางไหน เมื่อโจทย์ชัด ผังแม่บทดี เส้นทางสัญจรไม่ปนกัน และวางงานระบบไว้ตั้งแต่ต้น อาคารก็จะใช้งานได้ดีไปอีกนาน
หากท่านกำลังวางแผนโครงการโรงพยาบาลหรืออาคารทางการแพทย์ ติดต่อ สแปน คอนซัลแตนท์ เพื่อปรึกษาทีมสถาปนิกและวิศวกรของเราได้